اقتصاد ایران در هفته ای که گذشت

دولت و اقتصاد، علیه یکدیگر

مسعود بُربُر

با آن که الهام سخنگوی دولت در جمع خبرنگاران تاکید کرد توتال از ایران نرقته است اما رسانه ها توافقنامه بين ايران و روسيه در پروژههاي نفتي و گازي را جایگزینی توتال با شرکت نفت روسی تعبیر کردند. توافقنامه دوجانبه همكاريهاي نفتي و گازي ايران و روسيه عصر روز يكشنبه با حضور وزير نفت، مديرعامل شركت ملي نفت و معاون امور بينالملل وزارت نفت از ايران و رييس هياتمديره شركت گاز پروم از روسيه به امضا رسيد. توسعه ميادين نفتي و گازي در ايران و روسيه، تشكيل شركت مشترك براي اجراي پروژه در ايران و روسيه يا ديگر كشورهاي ثالث مانند كشورهاي آمريكاي جنوبي، توسعه فازهاي پارسجنوبي، همكاري در رابطه با انتقال نفت خام درياي خزر به درياي عمان توسعه خط لوله نكا - جاسك و ساخت يك پالايشگاه در شمال كشور از جمله بندهاي اين توافقنامه است.

در هفته گذشته سخنگوی دولت که تا کنون بارها سخنانش به چالش کشیده شده، خبرهای دیگری نیز به رسانه ها اعلام کرد که خود پیشتر تکذیب کرده بود و خبرگزاري دولت آن را جنجال رسانهاي با هدف تضعيف دولت خوانده بود. هفته گذشته محمد رحمتي، وزير راه و ترابري، به عنوان تنها وزير مشترك دولت خاتمي و احمدينژاد نهمين وزيري بود كه دولت نهم را ترك کرد. پيش از وي، پرويز كاظمي، ناظمي اردكاني، كريميراد، طهماسبي، وزيري هامانه، فرشيدي، دانشجعفري و پورمحمدي عمدتا به دليل اختلاف ديدگاه با رييس دولت (به جز كريميراد كه به دليل تصادف منجر به فوت از تداوم همكاري با دولت خلاصی یافت) جاي خود را به افراد جديدي براي تصدي وزارتخانههاي رفاه، تعاون، دادگستري، صنايع، نفت، آموزش و پرورش، اقتصاد و كشور دادند.

جدايي محمد رحمتي، تنها بازمانده دولت اصلاحات در كابينه نهم، پس از انتشار اخباري مبني بر بازنشستگي و خداحافظي وي كه خبرگزاري دولت آن را جنجال رسانهاي با هدف تضعيف دولت خوانده بود، تحقق يافت و بدين ترتيب با خداحافظي رحمتي از وزارت راهوترابري، همزمان سه وزارتخانه كشور، اقتصاد و راه بدون راي اعتماد مجلس، توسط سرپرست اداره ميشوند. اين درحالي است كه مهلت دولت براي معرفي وزير پيشنهادي اقتصاد رو به پايان است و هنوز شخصي براي اين منظور به مجلس معرفي نشده است.

سه وزارتخانه کلیدی دولت در فعالیتهای عمرانی وزارتخانههای نفت، صنایع و راه است که با برکناری رحمتی، هر سه تغییر وزیر را تجربه کرده اند. مثلث دیگر دولت را جهرمی وزیر کار، محرابیان وزیر صنایع و پرویز داودی که به دلیل همسویی با دو وزیر یاد شده در کنار آنان قرار می گیرد شکل می دهند و در مقابل این مثلث، سازمان مدیریت و برنامهریزی، بانک مرکزی و وزارت اقتصاد و دارایی در دولت نهم حضور داشتند که با انحلال سازمان مدیریت و برکناری دانش جعفری، مظاهری رییس بانک مرکزی در مقابل مثلث همفکران احمدی نژاد تنها مانده است. با این حال مظاهری که با جمله هایی مانند "استعفا نمی دهم عزلم کنید" در صدر اخبار مخالفت با رییس دولت قرار داشته است، به جز مجموعه بانکی کشور بازار بورس را نیز به عرصه ای برای اعمال بسته سیاستی خویش بدل کرده است. بازاری که طی نزدیک به یک سال گذشته از رونقی روزافزون برخوردار بوده است. زمزمههاي حرفهاي ها در مجاري و شبكه گسترده كارگزاري در بازار سهام كشور، از انجام يك معامله قريبالوقوع پرده برميدارد كه در صورت تحقق، ركورد جديدي را براي بزرگترين (بيشترين ارزش) معاملات بورس تهران در روزهاي گرم بازار سهام در تابستان سال 87 ثبت ميكند. بعد از آن كه بانك مركزي در بسته معروف به سياست پولي، به صراحت، بانكها را از شركتداري منع كرده و آنها را به فروش سهام در اختيار شركتهاي سرمايهگذاري وابسته، رهنمون كرد، بانك صادرات، سهامدار اصلي شركت سرمايهگذاري غدير به تصميم خود شتاب داد و اين موضوع را پيگيري كرد. مدتي است كه كارگزاران خبره بورس تهران ميگويند: "خبري در راه است" و سپس ادامه ميدهند: "شركت سرمايهگذاري غدير كه با فروش هر سهم 540 توماني خاطره ماندني در اذهان خريداران سهام برجاي گذاشته است، تصميم دارد حدود 75درصد از سهم خود را بفروشد". با زمزمه معامله 2100 ميليارد توماني در بورس تهران بزرگترين خصوصيسازي ايران در راه است.

خبر بسیار مهم دیگر این هفته را مرکز پژوهش های مجلس با انتشار گزارشی درباره اقتصاد کشور رقم زد. چندی پیش هنگامی که دانش جعفری در جلسه تودیع، ناگفته های کابینه را به رسانه ها کشاند و این فرصت را به آن ها داد تا آن چه خود اجازه نوشتن نداشتند از زبان اعضای کابینه بنویسند، پرویز داودی معاون اول رييس دولت در واكنش به اظهارات او تصريح كرده بود تورم هزينهاي است كه دولت براي كاهش بيكاري متحمل شده است. داودی و همفکرانش در دولت پیش تر نیز ضمن این که اولویت اقتصادی دولت را مهار بیکاری به جای تورم عنوان کرده بودند، سخن از مطالعاتشان می راندند که نشان دهنده رابطه معکوس تورم و بیکاری داشت. اما آن چه ایشان نتایج مطالعاتشان می خواندند اشاره به منحنی فیلیپس داشت که امروزه هیچ کجا در اقتصاد کلان معتبر دانسته نمی شود و البته از ابتدایی ترین آموخته های هر دانشجوی اقتصاد است. تازه اين كه دولت تبعات طرحهاي مقابله با بيكاري را از قبل به عنوان يك عامل تورمزا پذيرفته باشد از سوي رييس دولت و ديگر دولتمردان بارها رد شده بود

اما مركز پژوهشهاي مجلس با انتشار تازهترين گزارش خود در خصوص اوضاع اقتصاد ايران، از تورم به عنوان اصليترين چالش و دغدغه اقتصاد ايران نام برده و بيكاري را در اولويت بعدي مطرح كرد. مركز پژوهشهاي مجلس در حالي در گزارش اخير خود پايبند نبودن به برنامههاي پنج ساله توسعه را يكي از عمدهترين چالشهاي اقتصاد نام برد كه پيش از اين رييس دولت نيز در زمان ارائه و توضيح طرح تحول اقتصادي به افكار عمومي، فضاي فعلي اقتصادي كشور را معلول پنج مشكل اساسي عدم رشد با ثبات اقتصادي، بيكاري، تورم، اتلاف منابع و فقدان عدالت اجتماعي معرفي كرده بود. احمدينژاد همچنين براي اين مشكلات ريشههايي از جمله بهرهوري پايين، فقدان نظام كارآمد يارانهاي، معيوب بودن ساختار مالياتي، گمركي و سيستم بانكي را عنوان كرد. نه تنها اقتصاد دانان بلکه مسؤولین نیز بارها با همین نگاه از مسائل اقتصادی کشور سخن گفته بودند و عدم پایبندی دولت به برنامه های چشم انداز را مهمترین چالش پیش روی اقتصاد خوانده بودند. به این ترتیب به نظر می رسد در ایران برنامهها تابعي از سلايق دولت های مختلف است. نامزدهای انتخابات گوناگون مانند رياست دولت و نمايندگي مجلس و احزاب سياسي به جاي اينكه راهكارهاي تحقق اهداف برنامه را كه مورد تصويب مجلس قرارگرفته، بيان كنند، گاه فراتر از آن سخن ميگويند و سلايق خود را مطرح ميكنند. در حالی که در ساختار نظام حاکم قرار نيست رياست دولت همه سياستهاي نظام را طراحي، تدوين و ابلاغ كند، بلكه يك مدير اجرايي موظف است در چارچوب سياستها و برنامههاي مصوب حركت و ديدگاه خود را درباره نحوه دستيابي به اهداف برنامه بيان كند. قدرت مانور يك مدير اجرايي، بايد صرفا در چارچوب برنامههاي مصوب باشد و چون اينطور نيست و احزاب نيز برنامه ندارند، افراد با شعار وارد عرصه انتخاباتي ميشوند، بدون اينكه در پايان پاسخگوي عملكرد خود و افراد معرفي شده از سوي خود باشند. تبعات مستقیم اين امر آن است كه وقتي افراد وارد ميدان سياست و اجرا ميشوند و برنامه ندارند، سلايق و جرقه های ذهنی خود را به عنوان برنامه مطرح ميكنند و در نتيجه كار آنها قانعكننده و راضي كننده نيست و بر مشکلات عدیده مردم نیز می افزاید.